Я, каким бы не был великим королем, хотел иметь бы разум, умеренность и щедрость скорее бы, чем храбрость, которой меры нет.

Саладин

Palatinatus Virtualis Mscislaviae

Ziemie północno-wschodnich kresów Rzeczpospolitej zamieszkiwały we wczesnym średniowieczu plemiona Krywiczów, Radzimiczów i Wiaciczów. Jak podaje „Powieść minionych lat”, „Było bowiem dwóch braci u Lachów: Radzim a drugi Wętko. I przybywszy, osiadł Radzim nad Sożą,i przezwali się (plemię jego) Radzimicze, a Wętko osiadł ze swem plemieniem (rodem) nad Oką, od czego przezwali się Wętycze” (w przekładzie polskim Adama Szelągowskiego, Kwestia ruska w świetle historii, Odbitka z Przeglądu Narodowego, Warszawa 1911). Choć ziemie Wiaciczów już w XV wieku odpadły od Wielkiego Księstwa Litewskiego na rzecz Moskwy, to jednak z tamtejszych bojarów wywodzą się takie rody magnackie jak Ogińscy, Puzynowie, Massalscy. Radzimicze natomiast, zamieszkujący dorzecze Dniepru na terenie dzisiejszej Białorusi, z czasem przekształcili się w zaściankową szlachtę posożską (nad brzegami Soży, lewego dopływu Dniepru). „Drugie księstwo na rzece Połocie, gdzie Połoczanie. Od tych ostatnich poszli Krywicze, siedzący u źródeł Wołgi, i Dźwiny i Dniepru, a ich gród – Smoleńsk; właśnie tam siedzą Krywicze”. To zatem założyciele Drucka, Orszy, Połocka i Smoleńska, z których wywodzą się wielkie rody, jak Druccy czy Sapiehowie, i postaci na wpół legendarne – jak orszański chorąży Kmicic. Od Druczy, prawego dopływu Dniepru, tutejsza zaściankowa szlachta zwana była szlachtą podrucką.

Stosunkowo późno, w 1136 roku, pojawia się pierwsza wzmianka o późniejszym wojewódzkim Mścisławiu. Założony on został przez twórcę kulturalnej potęgi Smoleńska, świętego księcia Rościsława, fundatora prawosławnej diecezji smoleńskiej, a nazwany na cześć jego ojca, Mścisława Haralda. Miasto nabrało znaczenia jako udzielne księstwo braci Jagiełły – Kazimierza Korygiełły i Szymona Lingwena. Ten ostatni na czele „trzech pułków smoleńskich” (chorągwi smoleńskiej, mścisławskiej i starodubowskiej) wsławił się pod Grunwaldem. Prawnuczkami Lingwena były jedna z najsłynniejszych kobiet w historii Białorusi, Anastazja Słucka i Juliana, której mąż, Michał Zasławski, został pierwszym starostą królewskim w Mścisławiu po przejściu na stronę Moskwy ostatniego księcia, Fiodora, w 1514r. A syn najstarszej z sióstr, Maryny, Jerzy Ościk, został pierwszym mścisławskim wojewodą w 1566r.

Historia miast i wsi poznawana jest poprzez pierwsze wspomnienia o świątyniach i sanktuariach. Rościsław funduje diecezję smoleńską na początku XII wieku. Od końca X wieku istnieje diecezja połocka, najstarsza na Białorusi, stając się z czasem dla Kościoła unickiego metropolitalną. Lingwen zakłada pod Mścisławiem słynne monastyry w Pustynkach i Onufriewie. A dzięki córce Michała Zasławskiego i Juliany, Nastassi Mścisławskiej, dowiadujemy się po raz pierwszy o późniejszej Białoruskiej Częstochowie, Białyniczach.